Slímhúðarbólga í munni, eða mucositis, sem kemur fram í tengslum við krabbameinsmeðferðir, einkum geisla- og krabbameinslyfjameðferð, veldur miklum sársauka, roða og bólgu í munnholi krabbameinssjúklinga. Í versta falli getur það haft neikvæð áhrif á árangur krabbameinsmeðferðarinnar. Hingað til hefur engin fyrirliggjandi lyfjameðferð getað komið í veg fyrir þróun mucositis. Nýjustu rannsóknarniðurstöður sýna þó að ljósvirk bakteríudrepandi meðferð gæti verið áhrifarík aðferð til að stjórna einkennum sjúkdómsins.
Hefðbundnar meðferðir við slímhúðarbólgu í munni hafa beinst að forvörnum með góðu munnhirðu og til dæmis notkun ísmola við krabbameinslyfjameðferð. Ef slímhúðarbólga fylgir bakteríusýking getur læknir íhugað að ávísa sýklalyfjum. Til að draga úr sársauka og bólguviðbrögðum sem tengjast slímhúðarbólgu er kortisón mögulegur meðferðarkostur. Þó að kortisón geti verið áhrifaríkt til að draga úr einkennum felur það einnig í sér áhættu, þar sem það getur veikt ónæmiskerfið og gert sjúklinginn þannig móttækilegri fyrir sýkingum.
Stöðugt er unnið að rannsóknum á nýjum áhrifaríkum aðferðum við meðferð á slímhúðarbólgu í munni. Sérstaklega er verið að rannsaka bakteríudrepandi og bólgueyðandi meðferðarform sem hægt er að nota fyrirbyggjandi við meðferð á sárum í slímhúð munns og til að koma í veg fyrir aukaverkanir krabbameinsmeðferðar. Til dæmis hefur lágstyrks leysimeðferð (LLLT) sýnt vænlegar niðurstöður, einkum sem fyrirbyggjandi meðferð. Útbreiðsla þessarar aðferðar er þó takmörkuð af aðgengi og hagnýtum áskorunum við framkvæmd meðferðarinnar.
Í BA-ritgerð frá læknadeild Háskólans í Helsinki með titlinum "Mundslimhindebetændelse – Antibakterielt dobbeltlys i behandlingen af mucositis" (Slímhúðarbólga í munni – Bakteríudrepandi tvíljós í meðferð við slímhúðarbólgu), rannsakaði læknaneminn Jessica Hentilä áhrif bakteríudrepandi ljóseindaafleiddrar meðferðar (aPDT) og bakteríudrepandi blás ljóss (aBL) sem staðbundinnar meðferðar við slímhúðarbólgu.
Í rannsókn sinni mat Hentilä virkni tvíljósameðferðar gegn bakteríunni Streptococcus oralis, sem er algeng í örveruflóru munnsins. Rannsóknin leiddi í ljós að bakteríudrepandi tvíljós – samsetning af aPDT og aBL – er mjög áhrifaríkt gegn streptókokkastofnum með því að ráðast á bakteríubyggðir sem hafa myndast á sárum af völdum slímhúðarbólgu.
– Þessar bakteríubyggðir samanstanda af eigin bakteríuflóru munnsins og versna slímhúðarbólguna. Með hjálp tvíljóss er hægt að fjarlægja allar bakteríubyggðir sem tengjast slímhúðarbólgunni, óháð hlutfalli ljósorku aPDT og aBL, útskýrir leiðbeinandi BA-ritgerðarinnar, Tommi Pätilä, læknir, dósent og sérfræðingur í barnahjarta- og líffæraígræðsluskurðlækningum.
Að sögn Pätilä stuðlar minnkun bakteríuálags í munni að gróanda slímhúðarskaða og dregur um leið úr hættu á bæði staðbundnum og kerfisbundnum sýkingarfylgikvillum, sem eru algengir hjá krabbameinssjúklingum.
Árangur í krabbameinsmeðferð – lífsgæði fyrir sjúklinginn
Slímhúðarbólga í munni er ein algengasta aukaverkun krabbameinslyfjameðferðar, geislameðferðar eða samsettrar lyfja- og geislameðferðar hjá krabbameinssjúklingum. Sjúkdómsfræðin á bak við slímhúðarbólgu tengist getu krabbameinsmeðferða til að hamla frumum sem skipta sér hratt, sem finnast ekki aðeins í krabbameinsvef heldur einnig í slímhúð munnsins.
– Klínískt veldur slímhúðarbólga bólguviðbrögðum í slímhúð munnsins, þar á meðal bólgu, roða og sársaukafullum sárum. Þessar breytingar á slímhúð skapa aðgangsleið fyrir bakteríur í munni, sem geta borist inn í vefinn, aukið á bólgu tengda slímhúðarbólgunni og í versta falli dreift sér til annarra hluta líkamans, útskýrir Matti Mauramo, tannlæknir og sérfræðingur í meinafræði.
Mauramo leggur áherslu á að lykillinn að vellíðan sé góð munnhirða, sem allir ættu að forgangsraða. Fyrir krabbameinssjúklinga er viðhald á munnheilsu þó sérstaklega mikilvægt, þar sem hreinn munnur dregur úr bólguálagi sem bakteríur valda og sem getur versnað slímhúðarbólgu. Það er nauðsynlegt að krabbameinssjúklingar viðhaldi góðri tyggivirkni og fjölbreyttu, orkuríku fæði meðan á krefjandi meðferðum stendur til að forðast vannæringu og máttleysi, einnig þekkt sem krabbameinsfölnun (kakexia).
Prófessor Tuomas Waltimo frá háskólanum í Basel bendir á að slímhúðarbólga geti komið fram hvar sem er í meltingarveginum – ekki bara í munnholinu. Formið sem myndast í slímhúð munnsins er þó sérstaklega vandamál fyrir krabbameinssjúklinga, þar sem það getur í versta falli komið í veg fyrir fæðuupptöku um munn og leitt til ótímabærra loka á krabbameinsmeðferðum, sem rýrir heildarhorfur.
Waltimo starfar nú sem tannlæknir á finnskri stofu sem býður upp á meðferð fyrir sjúklinga með sérstakar tannlæknisfræðilegar þarfir, þar á meðal krabbameinssjúklinga í meðferð.
Að sögn Waltimo er ástandið varðandi meðferð aukaverkana krabbameinsmeðferðar sem betur fer batnað – og jafnframt hafa meðferðarhorfur fyrir til dæmis blóðsjúkdóma sem tengjast krabbameini batnað samanborið við upphaf 21. aldar.
Sem rannsakandi í yfir 20 ár hefur Waltimo haft tækifæri til að fylgjast náið með þróun meðferðarferla fyrir krabbameinssjúklinga, sérstaklega hvernig skilningur á hlutverki munn-sýkinga sem mikilvægs þáttar fyrir árangur meðferðar hefur styrkst.
– Í gegnum tvo áratugi höfum við séð yfir 2.000 nýja sjúklinga með stofnfrumuígræðslu. Sumum þeirra var hægt að fylgja eftir í meira en tíu ár, segir hann.
Waltimo bendir á að í upphafi 21. aldar var mikilvægi munnheilsu fyrir meðferð almennra sjúkdóma ekki forgangsraðað jafn kerfisbundið og í dag. Ástandið er nú marktækt batnað í mörgum Evrópulöndum. Til dæmis er hlutverk tannlæknis fyrir stofnfrumuígræðslu orðið að viðurkenndri starfsvenju í Sviss.
– Á sama tíma hafa horfur sjúklinga batnað. Það mikilvægasta er að lífsgæði þeirra hafa aukist vegna þess að við höfum lært að meðhöndla og koma í veg fyrir aukaverkanir krabbameinsmeðferðar á skilvirkari hátt, bætir hann við.
Heilbrigður munnur verndar gegn alvarlegum sýkingum
Prófessor Waltimo minnir á að krabbameinsmeðferðir, auk slímhúðarbólgu, valdi oft einnig munnþurrki, sem gerir krabbameinssjúklinga sérstaklega útsetta fyrir ýmsum munnsjúkdómum eins og tannskemmdum, tannholdsbólgu og flóknum tannholdssjúkdómum og sjúkdómum í kringum tannígræðslu.
Munnsýkingar hafa skaðleg áhrif á almenna heilsu þar sem þær geta leitt til langvinnrar lágstigsbólgu og í versta falli kerfisbundinnar bólgu. Fyrir krabbameinssjúklinga eru munnsýkingar sérstaklega hættulegar vegna þess að þeir hafa aukna hættu á bakteríudrepi (bakteríæmi). Bakteríudrep á sér stað þegar bakteríur komast inn í blóðrásina og ræsa varnarviðbrögð líkamans. Í versta falli getur þetta leitt til blóðeitrunar (sepsis) – lífshættulegs ástands.
– Góð munnhirða getur komið í veg fyrir smitandi fylgikvilla sem krabbameinssjúklingar hafa aukna hættu á, undirstrikar Waltimo.
Fyrir krabbameinssjúklinga er munnhirða mikilvæg þar sem munnurinn er oft aðaluppspretta bakteríuflóru í líkamanum. Slímhúð, tennur og tannhold verður að halda í fullkomnu ástandi með áhrifaríkri daglegri umhirðu.
– Bakteríudrepandi Lumoral-meðferð getur haft áhrif á bólguferlið og haft bólgueyðandi áhrif. Auk þess getur bakteríudrepandi tvíljósameðferð bætt við hefðbundnar aðferðir til að vinna gegn bakteríum.
Tuomas Waltimo bætir við að Lumoral-aðferðin, sem byggir á bakteríudrepandi tvíljósameðferð, geti mögulega virkað sem fyrirbyggjandi meðferð fyrir munnheilsu krabbameinssjúklinga, jafnvel áður en krabbameinsmeðferðir hefjast.
– Fyrstu athuganir benda til þess að bakteríudrepandi tvíljósameðferð Lumoral geti komið í veg fyrir slímhúðarbólgu í munni. Til að staðfesta þessa tilgátu er þó þörf á frekari vísindarannsóknum. Þess vegna byrjum við nýtt doktorsrannsóknarverkefni við Háskólann í Helsinki í vor til að rannsaka málið nánar, segir Waltimo að lokum.
***
Alþjóðlegi krabbameinsdagurinn er haldinn hátíðlegur 4. febrúar ár hvert. Dagurinn er tileinkaður því að auka vitund um krabbamein, efla forvarnir, snemmtæka greiningu og meðferð ásamt því að vinna að því að gera krabbameinsmeðferð aðgengilegri öllu fólki í heiminum. Dagurinn þjónar einnig sem áminning um mikilvægi snemmtækrar uppgötvunar og fræðslu um áhættuþætti krabbameins.
Heimildir:
Brown TJ, Gupta A. Management of Cancer Therapy-Associated Oral Mucositis. JCO Oncol Pract. 2020 Mar;16(3):103-109. doi: 10.1200/JOP.19.00652. Epub 2020 Feb 3. PMID: 32048926.
Al-Rudayni AHM, Gopinath D, Maharajan MK, Veettil SK, Menon RK. Efficacy of Oral Cryotherapy in the Prevention of Oral Mucositis Associated with Cancer Chemotherapy: Systematic Review with Meta-Analysis and Trial Sequential Analysis. Curr Oncol. 2021 Jul 29;28(4):2852-2867. doi: 10.3390/curroncol28040250. PMID: 34436016; PMCID: PMC8395421.
Hentilä, Jessica. "Oral Mucositis – Antibacterial Dual Light in the Treatment of Oral Mucositis." Bachelor of Medicine, University of Helsinki, Faculty of Medicine, October 22, 2023.
Rapone B, Nardi GM, DI Venere D, Pettini F, Grassi FR, Corsalini M. Oral hygiene in patients with oral cancer undergoing chemotherapy and/or radiotherapy after prosthesis rehabilitation: protocol proposal. Oral Implantol (Rome). 2017 Feb 14;9(Suppl 1/2016 to N 4/2016):90-97. doi: 10.11138/orl/2016.9.1S.090. PMID: 28280537; PMCID: PMC5333751.
https://www.nidcr.nih.gov/health-info/cancer-treatments
Gholami L, Shahabi S, Jazaeri M, Hadilou M, Fekrazad R. Clinical applications of antimicrobial photodynamic therapy in dentistry. Front Microbiol. 2023 Jan 5;13:1020995. doi: 10.3389/fmicb.2022.1020995. PMID: 36687594; PMCID: PMC9850114.
