Slímhúðarbólga í munni, eða mucositis, sem kemur fram í tengslum við krabbameinsmeðferðir, einkum geisla- og krabbameinslyfjameðferð, veldur miklum sársauka, roða og bólgu í munnholi krabbameinssjúklinga. Í versta falli getur það haft neikvæð áhrif á árangur krabbameinsmeðferðarinnar. Hingað til hefur ekkert lyf getað komið í veg fyrir þróun slímhúðarbólgu. Nýjustu rannsóknarniðurstöður sýna þó að ljósvirk bakteríudrepandi meðferð getur verið áhrifarík aðferð til að meðhöndla einkenni sjúkdómsins.
Hefðbundnar meðferðir við slímhúðarbólgu í munni hafa beinst að forvörnum með góðu munnhirðu og til dæmis notkun ísmola meðan á krabbameinslyfjameðferð stendur. Ef slímhúðarbólgusýkingu fylgir bakteríusýking getur læknirinn íhugað að ávísa sýklalyfjum. Til að lina sársauka og bólguviðbrögð sem tengjast slímhúðarbólgu er barksterameðferð mögulegur meðferðarkostur. Þótt barksterar geti verið áhrifaríkir til að draga úr einkennum fela þeir einnig í sér áhættu, þar sem þeir geta veiklað ónæmiskerfið og gert sjúklinginn þar með móttækilegri fyrir sýkingum.
Stöðugt er unnið að rannsóknum á nýjum áhrifaríkum aðferðum til meðferðar á slímhúðarbólgu í munni. Sérstaklega er verið að skoða bakteríudrepandi og bólgueyðandi meðferðarform sem hægt er að nota fyrirbyggjandi við meðferð á sárvum í munnholi og til að koma í veg fyrir aukaverkanir af krabbameinsmeðferð. Til dæmis hefur lágstyrks-leysismeðferð (LLLT) sýnt lofandi árangur, einkum sem fyrirbyggjandi meðferð. Útbreiðsla þessarar aðferðar er þó takmörkuð af aðgengi og þeim hagnýtu áskorunum sem fylgja framkvæmd meðferðarinnar.
Í bakkalárritgerð frá læknadeild Háskólans í Helsinki með titlinum "Slímhúðarbólga – Bakteríudrepandi tvíljós í meðferð við slímhúðarbólgu", rannsakaði læknaneminn Jessica Hentilä áhrif bakteríudrepandi ljóseindameðferðar (aPDT) og bakteríudrepandi blás ljóss (aBL) sem staðbundna meðferð við slímhúðarbólgu.
Í rannsókn sinni mat Hentilä virkni tvíljósameðferðar gegn bakteríunni Streptococcus oralis, sem er algeng í örveruflóru munnsins. Rannsóknin leiddi í ljós að bakteríudrepandi tvíljós – samsetning af aPDT og aBL – er mjög áhrifarík gegn streptókokkum með því að ráðast á bakteríuklasa sem hafa myndast á sárvum af völdum slímhúðarbólgu.
– Þessir bakteríuklasar samanstanda af eigin bakteríuflóru munnsins og gera slímhúðarbólgu í munni verri. Með hjálp tvíljóss er hægt að fjarlægja alla bakteríuklasa sem tengjast slímhúðarbólgu, óháð hlutfalli ljósorku aPDT og aBL, útskýrir leiðbeinandi bakkalárritgerðarinnar, dr.med., dósent og sérfræðingur í barnahjarta- og líffæraígræðsluskurðlækningum, Tommi Pätilä.
Að sögn Pätilä stuðlar minnkun á bakteríumagni í munni að gróanda slímhúðarskemmda og dregur jafnframt úr hættu á bæði staðbundnum og almennum fylgikvillum sýkinga, sem eru algengir hjá krabbameinssjúklingum.
Árangur í krabbameinsmeðferð – lífsgæði sjúklingsins
Slímhúðarbólga í munni er ein algengasta aukaverkun krabbameinslyfjameðferðar, geislameðferðar eða samsettrar lyfja- og geislameðferðar hjá krabbameinssjúklingum. Sjúkdómsfræðin á bak við slímhúðarbólgu tengist getu krabbameinsmeðferða til að hindra frumur sem skipta sér hratt, sem finnast ekki aðeins í krabbameinsvef heldur einnig í slímhúð munnsins.
– Klínískt veldur slímhúðarbólga bólguviðbrögðum í slímhúð munnsins, þar á meðal bólgu, roða og sársaukafullum sárum. Þessar breytingar á slímhúð skapa aðgangsleið fyrir bakteríur í munni, sem geta borist inn í vefinn, aukið bólgu tengda slímhúðarbólgu og í versta falli dreift sér um líkamann, útskýrir dr. odont. og sérfræðingur í meinafræði Matti Mauramo.
Mauramo leggur áherslu á að lykillinn að vellíðan sé góð munnhirða, sem allir ættu að forgangsraða. Fyrir krabbameinssjúklinga er viðhald á heilbrigði munnsins þó sérstaklega mikilvægt, þar sem hrein munnhola dregur úr bólguálagi sem bakteríur valda og sem getur gert slímhúðarbólgu verri. Það er nauðsynlegt að krabbameinssjúklingar viðhaldi góðri tyggivirkni og fjölbreyttu, orkuríku fæði meðan á krefjandi meðferðum stendur til að forðast vannæringu og máttleysi, einnig þekkt sem krabbameinskökkun (cachexia).
Prófessor Tuomas Waltimo við háskólann í Basel bendir á að slímhúðarbólga geti komið fram hvar sem er í meltingarveginum – ekki bara í munnholinu. Formið sem kemur fram í slímhúð munnsins er þó sérstaklega vandasamt fyrir krabbameinssjúklinga þar sem það getur í versta falli komið í veg fyrir fæðuupptöku um munn og leitt til ótímabærrar lokunar krabbameinsmeðferða, sem skerðir heildarhorfur.
Waltimo starfar nú sem tannlæknir á einkastofu á finnskri stofu sem býður upp á þjónustu fyrir sjúklinga með sérstakar tannlæknisfræðilegar þarfir, þar á meðal krabbameinssjúklinga í meðferð.
Að sögn Waltimos hefur staðan varðandi meðferð á aukaverkunum krabbameinsmeðferðar sem betur fer batnað – og um leið hafa meðferðarhorfur fyrir til dæmis blóðkrabbamein batnað miðað við byrjun 21. aldarinnar.
Sem vísindamaður í yfir 20 ár hefur Waltimo haft tækifæri til að fylgjast náið með þróun meðferðarferla fyrir krabbameinssjúklinga, einkum hvernig skilningur á hlutverki sýkinga í munni sem mikilvægur þáttur fyrir árangur meðferðar hefur styrkst.
– Í gegnum tvo áratugi höfum við séð yfir 2.000 nýja sjúklinga með stofnfrumuígræðslu. Sumum þeirra var hægt að fylgja eftir með virkum hætti í meira en tíu ár, segir hann.
Waltimo bendir á að í upphafi 21. aldarinnar var mikilvægi munnheilsu fyrir meðferð á almennum sjúkdómum ekki forgangsraðað jafn kerfisbundið og í dag. Staðan er nú marktækt betri í mörgum Evrópulöndum. Til dæmis er hlutverk tannlæknis fyrir stofnfrumuígræðslu orðin viðurkennd starfsvenja í Sviss.
– Um leið hafa horfur sjúklinga batnað. Það mikilvægasta er að lífsgæði þeirra hafa aukist vegna þess að við höfum lært að meðhöndla og fyrirbyggja aukaverkanir krabbameinsmeðferðar á áhrifaríkari hátt, bætir hann við.
Heilbrigð munnhola verndar gegn alvarlegum sýkingum
Prófessor Waltimo minnir á að krabbameinsmeðferðir, auk slímhúðarbólgu, valda oft einnig munnþurrki, sem gerir krabbameinssjúklinga sérstaklega útsetta fyrir ýmsum munnsjúkdómum eins og tannskemmdum, tannholdsbólgu og flóknum tannholdssjúkdómum.
Sýkingar í munni hafa skaðleg áhrif á almenna heilsu þar sem þær geta leitt til langvarandi lágstigsbólgu og í versta falli almennrar bólgu. Fyrir krabbameinssjúklinga eru sýkingar í munni sérstaklega hættulegar vegna þess að þeir hafa aukin líkur á blóðsýkingu (bacteriemia). Blóðsýking kemur fram þegar bakteríur komast inn í blóðrásina og kalla fram varnarviðbrögð líkamans. Í versta falli getur þetta leitt til blóðeitrunar (sepsis) – lífshættulegs ástands.
– Góð munnhirða getur fyrirbyggt smitandi fylgikvilla sem krabbameinssjúklingar hafa aukin líkur á, leggur Waltimo áherslu á.
Fyrir krabbameinssjúklinga er munnhirða nauðsynleg, þar sem munnurinn er oft helsta uppspretta bakteríuflóru í líkamanum. Slímhúð, tennur og tannhold verður að halda í fullkomnu ásigkomulagi með áhrifaríkri daglegri umhirðu munnsins.
– Bakteríudrepandi Lumoral-meðferð getur haft áhrif á bólguferlið og haft bólgueyðandi áhrif. Auk þess getur bakteríudrepandi tvíljósameðferð bætt við hefðbundnar bakteríudrepandi aðferðir.
Tuomas Waltimo bætir við að Lumoral-aðferðin, sem byggir á bakteríudrepandi tvíljósameðferð, geti mögulega virkað sem fyrirbyggjandi meðferð fyrir munnheilsu krabbameinssjúklinga, strax áður en krabbameinsmeðferðir hefjast.
– Fyrstu athuganir benda til þess að bakteríudrepandi tvíljósameðferð Lumoral geti fyrirbyggt slímhúðarbólgu í munni. Til að staðfesta þessa tilgátu er þó þörf á frekari vísindarannsóknum. Þess vegna hefjum við nýtt doktorsrannsóknarverkefni við Háskólann í Helsinki í vor til að rannsaka efnið nánar, segir Waltimo að lokum.
***
Alþjóðlegi krabbameinsdagurinn er haldinn hátíðlegur 4. febrúar ár hvert. Dagurinn er tileinkaður því að vekja athygli á krabbameini, efla forvarnir, snemmtæka greiningu og meðferð ásamt því að vinna að því að gera krabbameinsmeðferð aðgengilegri fyrir alla íbúa heimsins. Dagurinn er einnig áminning um mikilvægi snemmtækrar uppgötvunar og fræðslu um áhættuþætti krabbameins.
Heimildir:
Brown TJ, Gupta A. Management of Cancer Therapy-Associated Oral Mucositis. JCO Oncol Pract. 2020 Mar;16(3):103-109. doi: 10.1200/JOP.19.00652. Epub 2020 Feb 3. PMID: 32048926.
Al-Rudayni AHM, Gopinath D, Maharajan MK, Veettil SK, Menon RK. Efficacy of Oral Cryotherapy in the Prevention of Oral Mucositis Associated with Cancer Chemotherapy: Systematic Review with Meta-Analysis and Trial Sequential Analysis. Curr Oncol. 2021 Jul 29;28(4):2852-2867. doi: 10.3390/curroncol28040250. PMID: 34436016; PMCID: PMC8395421.
Hentilä, Jessica. "Oral Mucositis – Antibacterial Dual Light in the Treatment of Oral Mucositis." Bachelor of Medicine, University of Helsinki, Faculty of Medicine, October 22, 2023.
Rapone B, Nardi GM, DI Venere D, Pettini F, Grassi FR, Corsalini M. Oral hygiene in patients with oral cancer undergoing chemotherapy and/or radiotherapy after prosthesis rehabilitation: protocol proposal. Oral Implantol (Rome). 2017 Feb 14;9(Suppl 1/2016 to N 4/2016):90-97. doi: 10.11138/orl/2016.9.1S.090. PMID: 28280537; PMCID: PMC5333751.
https://www.nidcr.nih.gov/health-info/cancer-treatments
Gholami L, Shahabi S, Jazaeri M, Hadilou M, Fekrazad R. Clinical applications of antimicrobial photodynamic therapy in dentistry. Front Microbiol. 2023 Jan 5;13:1020995. doi: 10.3389/fmicb.2022.1020995. PMID: 36687594; PMCID: PMC9850114.
