Munnþurrkur: orsakir og hvað þú getur gert við þurrum munni

Munnþurrkur er tilfinning um að munnurinn sé þurr og klístraður, af því að munnvatnið er of lítið. Hann stafar oftast af lyfjum, aldri eða sjúkdómi, og hann er meira en bara óþægilegur: án nægilegs munnvatns missa tennurnar stóran hluta af náttúrulegri vörn sinni. Hér getur þú lesið hvað veldur munnþurrki, hvað þú getur gert og hvenær þú þarft aðstoð.

Hvað er munnþurrkur, og hvernig lýsir hann sér?

Munnþurrkur er algengur. Samantektargreining á 29 rannsóknum á almenningi leiddi í ljós að um fimmti hver fullorðinn er með hann (22 %), og að hann er algengari hjá eldra fólki [1].

Dæmigerð einkenni eru:

• Munnurinn er þurr eða klístraður.
• Það svíður eða brennur í tungunni eða slímhúðinni.
• Erfitt er að tyggja og kyngja þurrum mat, til dæmis brauði og kexi.
• Þú þarft að drekka vatn til að geta talað lengi í einu.
• Bragðskynið breytist, eða þú færð andremmu.

Ef þú ert með andremmu getur þú lesið meira um orsakir andremmu og hvað þú getur gert við henni.

Af hverju er munnvatn mikilvægt fyrir tennurnar þínar?

Munnvatnið verndar bæði tennurnar og slímhúðina í munninum. Það hjálpar þér að tyggja, kyngja og tala, og það á þátt í að halda jafnvægi milli bakteríanna í munninum [2].

Þegar munnvatnið vantar eykst hættan á tannskemmdum, afkölkun (að glerungurinn tapar steinefnum), viðkvæmni í tönnum og sveppasýkingum í munni [3]. Í daglegu lífi getur það þýtt að:

• þú færð frekar tannskemmdir, jafnvel þótt þú burstir tennurnar á hverjum degi.
• tennurnar verða viðkvæmari fyrir kulda, hita og sætu.
• slímhúðin verður aum, svo það verður óþægilegt að borða.
• þú færð frekar sveppasýkingu í munninn.

Munnþurrkur snýst því ekki bara um óþægindi. Hann snýst líka um að vernda tennurnar til lengri tíma.

Lestu hvernig þú verndar tennurnar gegn tannskemmdum.

Hvað veldur munnþurrki?

Fjöldi sjúkdóma og meðferða getur haft áhrif á munnvatnskirtlana, og oft er orsökin fleiri en ein [2].

Lyf

Lyf eru ein algengasta orsökin. Kerfisbundin samantekt á 52 rannsóknum á fólki eldra en 60 ára leiddi í ljós að einkum lyf við ósjálfráðum þvagleka, þunglyndislyf og lyf í flokki geðrofslyfja, kvíðastillandi lyfja og svefnlyfja tengdust munnþurrki. Því fleiri tegundir lyfja sem fólk tók, þeim mun meiri var hættan [4].

Munnþurrkur er líka sú aukaverkun í munni sem oftast hefur verið tilkynnt um við þyngdarstjórnunarlyfið semaglútíð (til dæmis Ozempic og Wegovy) [5]. Lestu um munnþurrk og „Ozempic-tennur“.

Geislameðferð og sjúkdómar

Geislameðferð á höfuð og háls getur skaðað munnvatnskirtlana og valdið varanlegum munnþurrki. Það sama geta langvinnir sjúkdómar gert [3]. Ef þú ert með munnþurrk án augljósrar skýringar er því gott að láta skoða það.

Breytingaskeið og meðganga

Sumar konur finna fyrir munnþurrki á og eftir breytingaskeiðið. Það getur tengst hormónabreytingunum [6]. Lestu meira um hvernig munnhirðan breytist á lífsleið kvenna.

Munnvatnið getur líka breyst á meðgöngu. Sumar fá munnþurrk, aðrar meira munnvatn en venjulega. Lestu um tennur og tannhold á meðgöngu.

Hvað hjálpar við munnþurrki?

Meðferðin fer eftir orsökinni. En þú getur dregið úr óþægindunum og verndað tennurnar. Danska sjúklingahandbókin á sundhed.dk, skrifuð af tannlækninum og prófessornum Anne Marie Lynge Pedersen við Kaupmannahafnarháskóla, mælir meðal annars með eftirfarandi [7]:

• Tyggðu sykurlaust tyggjó eða sjúgðu sykurlausar munnsogstöflur. Það kemur munnvatnskirtlunum af stað, og áhrifin verða meiri ef þær innihalda líka flúor.
• Drekktu vatn oft og í litlum sopum.
• Forðastu sætindi og sykraða drykki. Þau geta gert munnþurrkinn verri og auka hættuna á tannskemmdum.
• Burstaðu með flúortannkremi án freyðiefnis (natríumlárýlsúlfats). Freyðiefni geta skemmt verndandi munnvatnshimnuna í munninum.
• Hreinsaðu milli tannanna á hverjum degi með tannþræði eða millitannaburstum.

Á síðunni um andremmu og munnþurrk getur þú séð hvernig þú getur haldið bakteríunum í munninum í skefjum.

Munnþurrkur á nóttunni

Margir finna mest fyrir munnþurrkinum á nóttunni og snemma á morgnana. Ef þú sefur með opinn munn, til dæmis af því að nefið er stíflað eða af því að þú hrýtur, getur munnurinn þornað enn meira. Það getur hjálpað að:

• hafa vatnsglas við rúmið. Ef þú vaknar á nóttunni af því að munnurinn er þurr getur þú skolað munninn með smá vatni áður en þú kyngir því, eða borið smá jurtaolíu, til dæmis sólblómaolíu, á slímhúðina [7].
• bursta með flúortannkremi rétt fyrir svefninn og hvorki borða né drekka neitt með sykri eftir það.
• ræða við lækninn þinn ef nefið er oft stíflað eða ef þú hrýtur mikið.

Munnþurrkur kallar á aukna athygli á munnhirðu

Þegar þú ert með munnþurrk er minna munnvatn til að skola tennurnar hreinar og verja þær gegn bakteríum og sýruárásum. Fleiri bakteríur sitja eftir á milli tannanna og meðfram tannholdsbrúninni. Það er einmitt þar sem tannburstinn á erfiðast með að ná. Þess vegna er sérstaklega mikilvægt að vanda daglega munnhirðu.

Tannburstun með flúortannkremi og dagleg hreinsun milli tannanna eru áfram grunnurinn. En jafnvel með góðum venjum getur verið erfitt að fjarlægja allar bakteríur þar sem tannburstinn nær ekki. Þar getur Lumoral® verið viðbót.

Lumoral® er CE-merkt lækningatæki til heimanotkunar, þróað í Finnlandi. Þú skolar munninn með uppleystu Lumorinse®, og síðan lýsir munnstykkið á tennur og tannhold. Munnskolið og ljósið komast líka á milli tannanna og meðfram tannholdsbrúninni, þangað sem burstinn nær ekki, og drepa bakteríurnar þar.

Í slembiraðaðri rannsókn á 200 sjúklingum með tannvegsbólgu (parodontitis), þar sem 184 luku rannsókninni, var hópurinn sem fékk daglega Lumoral-meðferð með minni sýnilega tannsýklu en samanburðarhópurinn, bæði eftir þrjá og eftir sex mánuði [8]. Rannsóknin var ekki gerð á fólki með munnþurrk.

Lumoral eykur ekki munnvatnið og meðhöndlar ekki munnþurrkinn sjálfan. Lumoral er viðbót við tannburstun, tannþráð og heimsóknir til tannlæknis. Það kemur ekki í stað þeirra.

• Lumoral byrjunarpakki Tækið og fyrstu 10 Lumorinse-töflurnar. Sjáðu verð og lestu meira.

Hvenær ættir þú að leita aðstoðar vegna munnþurrks?

Farðu til tannlæknis ef munnurinn er þurr mestallan tímann, eða ef þú færð tannskemmdir, auma slímhúð, sveppasýkingu í munni, blæðandi tannhold eða verki. Munnþurrk ætti að rannsaka vel, svo hægt sé að finna orsökina snemma og vernda tennurnar áður en skaði verður [3].

Ef þú heldur að lyfin þín valdi þessu skaltu ræða við lækninn þinn. Oft eru fleiri meðferðarmöguleikar, og læknirinn og tannlæknirinn geta unnið saman að því að finna bestu lausnina [3].

Algengar spurningar

Vísindalegar heimildir